İlgili hukuk

Türk borçlar Kanunu m. 182/1; “Taraflar, cezanın miktarını serbestçe belirleyebilirler” hükmü ile sözleşmede ceza koşulunun serbestçe belirlenebileceğini düzenlemektedir.

Türk Borçlar Kanunu m. 182/3; “Hâkim, aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirir” hükmü ile belirlenen ceza koşulunun aşırı olması halinde indirilebileceğine hükmetmektedir.

Türk Ticaret Kanunu m. 22/1; ise “ Tacir sıfatını haiz borçlu, Türk Borçlar Kanununun 121 inci maddesinin ikinci fıkrasıyla 182 nci maddesinin üçüncü fıkrasında ve 525 inci maddesinde yazılı hâllerde, aşırı ücret veya ceza kararlaştırılmış olduğu iddiasıyla ücret veya sözleşme cezasının indirilmesini mahkemeden isteyemez” hükmünü içermektedir.

Bu durumda genel olarak ticari yaşamda yer alan tacirlerin sözleşme imzalarken ceza koşuluna dikkat etmeleri gerektiği hüküm altına alınmıştır.

Peki uygulamada durum nasıldır?

Yargıtay içtihatlarında ceza koşulunda indirim

Yargıtay içtihatlarında sözleşmenin tarafları tacir olsa dahi ceza koşulu ticari işletmenin sürdürülmesini imkansız kılacaksa bu durumda ceza koşulunda hakim tarafından indirim yapılmasına karar verilebileceğine hükmedilmektedir.

Yargıtay bir kararında; “…Ayrıca TTK. m. 22 ve TBK. m. 182 uyarınca tacir, kural olarak sözleşmede kararlaştırılmış cezai şartın indirilmesini isteyemez ise de, kararlaştırılan cezai şart, davalının ekonomik olarak mahvına yol açacak derecede fahiş ise durumuna uygun bir indirim yapılabileceği Yargıtayca kabul edilmektedir. Bu yönden davalının bilançosu ve ticari defterleri incelenip sonucuna göre bir karar verilmesi gerekirken eksik inceleme ile yazılı şekilde karar verilmesi doğru olmamış mahkeme kararının bozulması gerekmiştir…” gerekçesiyle cezada indirimi kabul etmektedir (Yargıtay 19. Hukuk Dairesi, 13/12/2016T., 2016/4335 E.  ,  2016/15702 K.).

Yargıtay bir başka kararında da; “…Mahkemece, benimsenen bilirkişi raporu doğrultusunda davalı yanın akdolunan sözleşmenin 3.1 ve 3.5 maddelerine aykırı davranarak taahhüt ettiği miktarda mal alımı yapmaması sonucu davacı şirketin akdi haklı olarak feshettiği ve böylece 62.890 USD cezai şart alacağına hak kazanmış ise de bu tutardaki cezai şartın davalının ekonomik yönden mahvına yol açacağından bahisle BK. 20.maddesi uyarınca 3/4 oranında tenkis edilerek davacının 15.722 USD cezai şart talep edebileceği gerekçesiyle davanın kabulüne, 5.500 USD alacak tutarının dava tarihinden itibaren 3095 sayılı Yasanın 4/a maddesi hükmüne göre hesaplanacak faiziyle ve fiili ödeme günündeki kur üzerinden TL karşılığının davalıdan tahsiline, davacı vekilinin fazlaya dair haklarının saklı tutulmasına karar verilmiş, hüküm davalı vekilince temyiz edilmiştir. Dosyadaki yazılara kararın dayandığı delillerle gerektirici sebeplere, delillerin takdirinde bir isabetsizlik bulunmamasına göre, davalı vekilinin yerinde görülmeyen bütün temyiz itirazlarının reddiyle usul ve kanuna uygun bulunan hükmün ONANMASINA…” gerekçesiyle sözleşmede belirlenen cezada indirimin gerekli olduğuna hükmetmiştir ((Kapatılan)19. Hukuk Dairesi, 06/02/2013T.,    2012/14893 E.,  2013/2277 K.).

Yargıtay bir başka kararında da; “…Bölge Adliye Mahkemesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile davacının cezai şart isteminin yerinde olduğu, ancak tahakkuk eden cezai şart alacağının davalı şirketin ekonomik yıkımına sebep olacağı, bu durumda hesaplanan cezai şart alacaklarından takdiren %80 oranında tenkis yapılarak (asıl davada 80.880,00 TL’den indirimle 16.176,00 TL; birleşen davada 1.756.400,00 TL’den indirim ve asıl davadaki mahsupla 335.104,00 TL) asıl ve birleşen davada davacı vekilinin istinaf isteminin ve buna bağlı olarak davaların kısmen kabulüne…Taraf vekillerinin yerinde görülmeyen tüm temyiz itirazlarının reddi ile usul ve kanuna uygun olan kararın ONANMASINA…” gerekçesiyle cezada indirim yapan istinaf mahkemesi kararının onanması gerektiğine hükmetmiştir (Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 21/02/2024T., 2023/3485 E.,  2024/1332 K.).

Yargıtayın farklı tarihlerde verdiği kararlarında istikrarlı olarak ceza bedelinin işletmenin ekonomik olarak çöküşüne sebebiyet vereceği durumlarda bu bedelden indirim yapılacağına hükmedildiği görülmektedir. Bu durumda açılacak davada bu hususun da değerlendirilmesi gerekmektedir.

Sözleşmede Yer Alan Ceza Koşulundan İndirim Talep Edilebilir mi? yazısı ilk önce Avukat İlker Urlu üzerinde ortaya çıktı.

Yargıtay içtihatlarında sözleşmenin fiilin tadili

Yargıtay’ın bu tür durumlarda somut olaya bakarak çeşitli kararlar verdiği görülmektedir. Yargıtay bu tür durumlarda, sözleşmenin feshi yönünde irade beyanından sonra taraflar arasında ticari ilişkinin devam edip etmediğinin araştırılması gerekliliğine vurgu yapmaktadır.

Yargıtay bir kararında ilk derece mahkemesinin; “…1-…davalının, davacı ile bayilik sözleşmesini de söz konusu unvanı kullanarak imzaladığından, davacının benzer kılavuz sözcükle unvan kullanımına ses çıkarmadığı, kullanımın oldukça uzun bir süre devam ettiği, unvan terkini bakımından da, davalının başlangıçta davacının izni ile kullanmaya başlayıp, tescil ettirdiği unvanın tescil edildiği tarihten bu yana geçen süre ve tescilli hak kullanımı nedeniyle, tecavüz ve haksız rekabet değerlendirmesi yapılamadığı, usulüne uygun olarak tescil edilmiş bir ticari işaretin yine, usulüne uygun biçimde kullanımının hukuka aykırı olmayacağı, davacının iddiasının MK’nın 2. m. de aykırı olduğu ayrıca, taraflar arasındaki tonaj yükümlülüğü öngören 01/01/2003 tarihli sözleşmeye göre davalının yıllık 250 ton alım şartı bulunduğu halde, buna uymadığı ancak, davacının davalıya herhangi bir uyarıda bulunmadığı ve sözleşmeyi uygulamaya devam ettiği, böyle olunca, davalının anılan yükümlülüğü ile ilgili sözleşme şartının uygulanmayacağına ilişkin bir inanç edindiği yani, sözleşmenin taraflar arasında fiilen tadil edilmiş olduğu, davalıda kendisine dava açılmayacağına dair güven oluşturan davacının, aradan yıllar geçtikten ve ticari ilişkileri ilk davanın açıldığı tarihte bozulduktan sonra yine bu davanın kesinleşmesini bekleyerek dava açmasının MK’nın 2. m. uygun bulunmadığı gerekçesiyle, davanın reddine karar verilmiştir…” yönündeki sözleşmenin fiilen tadil edildiği gerekçesini usul ve yasaya uygun bularak kararın yalnızca vekalet ücreti yönünden düzeltilerek onanmasına karar vermiştir (Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 04/05/2016T., 2015/10465E., 2016/5051K.).

Yargıtay bir başka kararında da; “…Mahkemece bozma ilamına uyularak yapılan yargılamaya göre, davacı sözleşmeden dönme hakkını kullandıklarını ileri sürmüş ise de sözleşmenin fiilen devam ettiği ve davacının bu sözleşmeden doğan tüm haklardan yararlandığı, bu nedenlerle bononun bedelsiz kaldığı iddiasının yerinde olmadığı gerekçesiyle davanın reddine karar verilmiştir. Karar, davacı vekili tarafından temyiz edilmiştir. Dosyadaki yazılara, mahkemece uyulan bozma kararı gereğince hüküm verilmiş olmasına ve delillerin takdirinde bir isabetsizlik bulunmamasına göre, davacı vekilinin bütün temyiz itirazları yerinde değildir…” gerekçesiyle sözleşmenin fiilen devam ettiği durumda sözleşmeden dönme iddiasının geçerli olmadığına hükmetmiştir (Yargıtay, 11. Hukuk Dairesi, 28/04/2022T., 2021/1327 E.  ,  2022/3560 K.).

Yargıtay bir başka kararında; “….Mahkemenin 12.10.2021 tarih, 2019/364 E. ve 2021/721 K. sayılı kararı ile bozma kararı dikkate alınarak davacı … Pazarlama A.Ş’nin 2014-2015-2016 yılına ait yasal defterleri ile satış programından temin edilen bayi satış listesi üzerinde inceleme yaptırıldığı, davacının bayisi … Petrolcülük Mot. Taş. Gıd. San. Tic. Ltd. Şti. tarafından dava dışı … … Büfe’ye 29.08.2014-20.12.2016 tarihleri arasında toplam 57,48 hektolitre mal satıldığı, bu satımın 5,10 hektolitresinin 2014 yılında, 40,78 hektolitresinin 2015 yılında, 11,60 hektolitresinin 2016 yılında gerçekleştiği, bu kapsamda davacının davalının işletmesini devrettiği dava dışı … Büfe’ye mal teslimi yapmak suretiyle ticari ilişkiyi devam ettirdiği, bu durumda davacının devralan kişiye mal teslim ederek devre zımnen muvafakat ettiği anlaşıldığından 11.03.2013 tarihli sözleşmenin ihlalinin söz konusu olmadığı gerekçesiyle davanın reddine karar verilmiştir….Davacı vekilinin yerinde görülmeyen tüm temyiz itirazlarının reddi ile usul ve kanuna uygun olan kararın ONANMASINA…” gerekçesiyle çok benzer bir olayda ticari ilişkinin devam etmesini sözleşmenin devamına gösterilen rıza olarak değerlendirmiştir (Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 20/02/2023T., 2022/765 E.,  2023/993 K.).

Sonuç olarak, Yargıtay kararlarında sözleşmenin feshinden sonra ticari ilişkinin devam edip etmediğinin araştırılması gerektiğine vurgu yapıldığı, taraflar arasında ticari ilişkinin fiilen devam etmesine rağmen sözleşmenin feshedildiği gerekçesiyle talepte bulunmanın iyi niyet ve dürüstlük kurallarına aykırı olabileceği yönünde kararlar verildiği görülmektedir. Ancak Yargıtay’ın somut olayın koşullarına göre karar verdiği ve aykırı kararlarının da olabileceği akılda tutulmalıdır.

Sözleşmenin Feshine Rağmen Taraflar Arasında Ticari İlişkinin Devam Etmesi yazısı ilk önce Avukat İlker Urlu üzerinde ortaya çıktı.